Chrom – właściwości, działanie i dawkowanie

TL;DR

• Forma i wchłanianie: w suplementach stosuje się przede wszystkim chrom trójwartościowy, Cr(III). Wchłanianie jest niskie: szacunkowo ok. 1,2% dla pikolinianu chromu i ok. 0,4% dla chlorku chromu [7].
• Glikemia w cukrzycy typu 2: metaanaliza Suksomboon i wsp. (25 badań) wykazała średnie obniżenie HbA1c o 0,55 punktu procentowego i glukozy na czczo o 1,15 mmol/L (P=0,001 dla obu wyników) [1]. Wyniki są jednak niejednorodne, a efekt – umiarkowany i niespójny.
• Badania pojedyncze są rozbieżne: w badaniu z udziałem 180 dorosłych dawka 1000 µg/dobę przez 4 miesiące wiązała się z niższą glikemią na czczo niż placebo, natomiast w badaniu z udziałem 137 dorosłych ta sama dawka przez 24 tygodnie nie poprawiła glikemii, HbA1c ani wrażliwości na insulinę [7].
• Masa ciała, lipidy, zapobieganie cukrzycy i wyniki sportowe: dowody są słabe lub niespójne. U chorych na cukrzycę typu 2 zmiana masy ciała wyniosła −0,26 kg (95% CI −0,69 do 0,16), czyli nieistotnie statystycznie [4].
• Dawki w badaniach i bezpieczeństwo: w badaniach stosowano zwykle 200–1000 µg chromu elementarnego na dobę. Nie ustalono dawki terapeutycznej, a wysokie dawki wymagają nadzoru lekarskiego. Opisano rzadkie przypadki uszkodzenia nerek i wątroby po dużych dawkach.

Czym jest Chrom?

Chrom (łac. chromium, symbol Cr, liczba atomowa 24) jest pierwiastkiem śladowym. W kontekście suplementacji istotna jest niemal wyłącznie forma trójwartościowa, Cr(III). Chrom sześciowartościowy, Cr(VI), jest związkiem przemysłowym o działaniu toksycznym i nie może być składnikiem suplementów diety. Rozróżnienie to ma znaczenie praktyczne: słowo „chrom” bez dopowiedzenia obejmuje formy o skrajnie różnym profilu toksykologicznym.

Nazwy chemiczne i synonimy

Nazwą systematyczną pierwiastka jest po prostu chromium. W suplementach diety występują następujące związki:

• pikolinian chromu(III) – chrom(3+) tris(pirydyno-2-karboksylan), najczęściej stosowana i najlepiej przebadana forma;
• chlorek chromu(III) – trichlorek chromu;
• nikotynian chromu oraz drożdże wzbogacone w chrom – nazewnictwo tych produktów nie zawsze jest ustandaryzowane chemicznie.

Synonimy i określenia spotykane w piśmiennictwie to: chrom dietetyczny, chrom trójwartościowy, Cr(III), pikolinian chromu, chlorek chromu oraz drożdże wzbogacone w chrom.

Źródła naturalne

Chrom występuje w pełnych ziarnach zbóż, mięsie, drobiu, rybach, jajach, nasionach roślin strączkowych, orzechach, niektórych owocach i warzywach oraz w drożdżach piwnych. Zawartość chromu w żywności jest bardzo zmienna. Zależy od zawartości pierwiastka w glebie, od sposobu przetwarzania produktu oraz od zastosowanej metody analitycznej. Z tego powodu tabele składu żywności należy traktować jako przybliżone, a precyzyjne oszacowanie dziennego spożycia jest trudne.

Historia stosowania

Chrom zaczęto uważać za potencjalnie niezbędny pierwiastek śladowy po obserwacjach, że preparaty zawierające chrom poprawiały tolerancję węglowodanów w warunkach doświadczalnych oraz u osób żywionych pozajelitowo. Następnie zaczął być oferowany jako suplement „wspierający metabolizm glukozy”, a także jako środek stosowany w kontroli masy ciała i modyfikowaniu składu ciała. Należy podkreślić, że konieczność biologiczna chromu u ludzi jest ustalona słabiej niż w przypadku wielu innych pierwiastków śladowych. Rola fizjologiczna chromu pozostaje przedmiotem dyskusji naukowej.

Biodostępność i formy chemiczne

Wchłanianie chromu z przewodu pokarmowego jest niskie i zmienne. Według zestawienia dowodów Narodowych Instytutów Zdrowia USA (NIH, Office of Dietary Supplements) przybliżone wchłanianie wynosi ok. 1,2% dla pikolinianu chromu oraz ok. 0,4% dla chlorku chromu [7]. Są to wartości szacunkowe, nie uniwersalne. Zależą od dawki, składu posiłku i metody analitycznej.

Wyższe wchłanianie pikolinianu chromu bywa podawane jako argument marketingowy. Jak dotąd nie przełożyło się to jednoznacznie na lepsze wyniki kliniczne. Nie ma solidnych badań klinicznych porównujących formy bezpośrednio („head-to-head”), które pozwalałyby uznać jedną z nich za optymalną. Stwierdzenia o „najlepszej formie” chromu nie mają zatem oparcia w danych.

Jak działa Chrom?

Proponowany mechanizm działania chromu dotyczy modulowania szlaku sygnałowego insuliny. Nie zakłada się bezpośredniego działania podobnego do insuliny. Poniższe hipotezy opierają się głównie na badaniach doświadczeniowych (komórkowych i na zwierzętach). Znacznie słabiej potwierdzono je w klinicznych punktach końcowych u ludzi.

Receptor insulinowy i dalsze szlaki sygnałowe

• Chrom może stabilizować receptor insulinowy lub ułatwiać jego aktywację. Mógłby w ten sposób wzmacniać aktywność kinazy tyrozynowej receptora.
• Postulowane efekty dalsze obejmują nasilenie sygnalizacji przez substraty receptora insulinowego (IRS), aktywację szlaku kinazy fosfatydyloinozytolu 3 (PI3K) i kinazy Akt oraz zwiększenie aktywności transportera glukozy GLUT4 w mięśniach szkieletowych i tkance tłuszczowej.
• Efektem końcowym miałby być sprawniejszy wychwyt glukozy przez komórki w odpowiedzi na daną ilość insuliny.

Chromodulina

W piśmiennictwie opisano niskocząsteczkowy peptyd wiążący chrom, historycznie nazywany chromoduliną. Według hipotezy wiąże on jony chromu i wzmacnia sygnalizację receptora insulinowego. Znaczenie fizjologiczne chromoduliny u ludzi pozostaje dyskusyjne. Nie wiadomo, czy jest to rzeczywisty regulator metaboliczny, czy raczej mechanizm opisany w warunkach in vitro.

Metabolizm glikogenu i lipidów

Chrom może wpływać na syntezę glikogenu, wychwyt glukozy i metabolizm lipidów. Mechanizm ten opisuje się głównie w modelach eksperymentalnych. W badaniach klinicznych na ludziach nie przełożył się on spójnie na poprawę profilu lipidowego (zob. dalej).

Biodostępność a mechanizm

Niskie wchłanianie (ok. 0,4–1,2% w zależności od formy [7]) oznacza, że do krwiobiegu trafia jedynie niewielki ułamek przyjętej dawki. Wskazuje to, że wnioskowanie wyłącznie na podstawie stężeń stosowanych w doświadczeniach in vitro byłoby nieuprawnione. Mechanizmy hipotetyczne nie dowodzą skuteczności klinicznej, która musi być oceniana w randomizowanych badaniach z udziałem ludzi.

Czym chrom nie jest

Chrom nie jest zamiennikiem insuliny, metforminy, diety ani innych postępowań o udowodnionej skuteczności w cukrzycy. Nie powinien być stosowany w celu zastąpienia ani samodzielnej modyfikacji leczenia przeciwcukrzycowego.

Właściwości i efekty

Uwaga dotycząca oświadczeń zdrowotnych

Poniższe dane opisują wyniki badań klinicznych w określonych populacjach, przy określonych dawkach i formach chromu. Nie stanowią one oświadczeń zdrowotnych dotyczących produktów. W materiale badawczym wykorzystanym do opracowania artykułu nie potwierdzono zatwierdzenia konkretnych oświadczeń zdrowotnych dla chromu w rejestrze UE ani warunków ich stosowania przy opisywanych dawkach. Dlatego w niniejszym artykule nie przypisujemy chromowi korzyści zdrowotnych ani działania leczniczego. Nie obiecujemy też zapobiegania chorobom ani ich leczenia. W odniesieniu do redukcji masy ciała, poprawy profilu lipidowego, zapobiegania cukrzycy oraz poprawy wyników sportowych brak zatwierdzonego oświadczenia w materiale źródłowym, a dowody kliniczne są słabe lub niespójne.

Wskaźniki glikemii u osób z cukrzycą typu 2 (umiarkowane dowody, wyniki niespójne)

Najliczniejsze dane dotyczą parametrów gospodarki węglowodanowej u osób z cukrzycą typu 2. Najważniejsze metaanalizy podsumowano poniżej.

Balk i wsp. – przegląd systematyczny i metaanaliza. Obejmowała badania randomizowane z udziałem osób z cukrzycą. Autorzy podali, że suplementacja chromem wiązała się ze zmianą HbA1c o −0,6 punktu procentowego (95% CI −0,9 do −0,2) oraz glukozy na czczo o −1,0 mmol/L (ok. −18 mg/dL; 95% CI −1,4 do −0,5 mmol/L). Nie zaobserwowano natomiast korzystnych zmian wskaźników lipidowych. Łączna liczba uczestników i czas trwania badań były zróżnicowane. Wynik zależał od heterogenicznych badań, w których stosowano różne preparaty chromu i różne leczenie podstawowe (PMID: 17519436) [8].

Suksomboon i wsp. – przegląd systematyczny i metaanaliza. Analizą objęto 25 badań, z których 22 oceniały chrom stosowany samodzielnie. Suplementacja chromem (w monoterapii lub w połączeniach) wiązała się ze zmniejszeniem HbA1c o 0,55% (95% CI −0,88 do −0,22; P=0,001) oraz glukozy w osoczu na czczo o 1,15 mmol/L (95% CI −1,84 do −0,47; P=0,001). W niektórych analizach chrom w monoterapii wiązał się także z korzystniejszymi wartościami triglicerydów i cholesterolu HDL. Autorzy zwracają uwagę na heterogeniczność kliniczną badań: przeciętny efekt może nie dotyczyć wszystkich pacjentów (PMID: 24635480) [1]. Wartość −1,15 mmol/L odpowiada orientacyjnie ok. −21 mg/dL (przeliczenie przybliżone).

Asbaghi i wsp. – metaanaliza. Uwzględniono 13 badań randomizowanych u chorych na cukrzycę lub osób z podwyższonym ryzykiem jej rozwoju. Łączny efekt suplementacji chromem na glukozę w osoczu na czczo wyniósł −29,26 mg/dL (95% CI −52,40 do −6,09; P=0,01), a na cholesterol całkowity −6,7 mg/dL (95% CI −11,88 do −1,53; P=0,01). Liczba uczestników różniła się w zależności od analizowanego punktu końcowego, a heterogeniczność była znaczna (PMID: 27019254) [9]. Szeroki przedział ufności wskazuje na dużą niepewność co do rzeczywistej wielkości efektu.

Wang i wsp. – metaanaliza. Włączono 10 badań randomizowanych z udziałem 509 uczestników (269 w grupach otrzymujących chrom i 240 w grupach kontrolnych). Chrom obniżał HbA1c w stopniu istotnym statystycznie, natomiast wpływ na glukozę na czczo i wskaźniki lipidowe nie był istotny statystycznie. W dostępnym streszczeniu nie podano jednej łącznej wartości efektu dla HbA1c (PMID: 33783683) [3].

Metaanaliza z analizą zależności dawka–odpowiedź (2020). Suplementacja chromem wiązała się ze zmniejszeniem glukozy w osoczu na czczo o −19,00 mg/dL (95% CI −36,15 do −1,85; P=0,030). Autorzy wnioskowali, że kontrola glikemii może ulegać poprawie, zaznaczając, że włączone badania różniły się dawką, formą i czasem trwania (PMID: 32730903) [5].

Wyniki pojedynczych badań randomizowanych

Badanie z wynikiem korzystnym. Do badania randomizowanego włączono 180 dorosłych w wieku 35–65 lat z cukrzycą typu 2. Przydzielono ich do grupy placebo, grupy otrzymującej 200 µg/dobę pikolinianu chromu lub grupy otrzymującej 1000 µg/dobę, na okres 4 miesięcy. W grupie przyjmującej 1000 µg/dobę stężenie glukozy w surowicy na czczo było niższe niż w grupie placebo po 2 i po 4 miesiącach, natomiast mniejsza dawka nie dawała takiego efektu [7]. W dostępnym zestawieniu dowodów nie podano dokładnych wartości różnic między grupami ani numeru PMID.

Badanie z wynikiem ujemnym. W badaniu randomizowanym z udziałem 137 dorosłych w wieku 30–70 lat z cukrzycą typu 2 dawka 1000 µg/dobę pikolinianu chromu przez 24 tygodnie nie poprawiła istotnie wrażliwości na insulinę, glukozy na czczo ani HbA1c w porównaniu z placebo [7]. Dokładne wielkości efektów oraz PMID nie były dostępne w materiale źródłowym.

Interpretacja

Łączne efekty mieszczą się w zakresie od pomijalnych do klinicznie umiarkowanych. W badaniach, w których obserwowano korzyść, często uczestniczyli pacjenci z gorszą wyjściową kontrolą glikemii. Obserwacja ta nie jest jednak wystarczająco spójna, aby na jej podstawie określać kryteria doboru pacjentów. Rozbieżności między metaanalizami (np. istotne obniżenie glukozy na czczo u Suksomboon i wsp. [1] oraz brak istotnego wpływu w analizie Wang i wsp. [3]) mogą wynikać z różnych kryteriów włączania badań, różnych populacji, dawek, form chromu i czasu trwania interwencji, a także z różnej jakości metodologicznej pierwotnych prób.

Dla czytelnika bez przygotowania statystycznego: przedział ufności 95% wskazuje zakres, w którym z dużym prawdopodobieństwem mieści się prawdziwy efekt. Im szerszy przedział (jak −52,40 do −6,09 mg/dL w analizie Asbaghi i wsp. [9]), tym mniej precyzyjne jest oszacowanie. Statystycznie istotna różnica nie jest równoznaczna ze znaczeniem klinicznym. Skala zmian HbA1c rzędu 0,5–0,6 punktu procentowego jest umiarkowana i dotyczy średniej w badanych grupach, a nie gwarantowanego efektu u konkretnej osoby.

Ciśnienie tętnicze i stres oksydacyjny (słabe dowody)

Metaanaliza zależności dawka–odpowiedź badań randomizowanych u osób z cukrzycą typu 2 wykazała, że przy dawkach chromu 200–1000 µg/dobę rozkurczowe ciśnienie tętnicze zmieniło się o −2,36 mmHg (95% CI −4,14 do −0,60; P=0,008), a stężenie malonodialdehydu (MDA, wskaźnika peroksydacji lipidów) o −0,55 µmol/L (95% CI −0,96 do −0,14; P=0,008) (PMID: 34237387) [2]. Znaczenie kliniczne zmiany wskaźnika stresu oksydacyjnego jest niepewne, a wpływ na ciśnienie tętnicze – niewielki. Wyniki te nie uzasadniają stosowania chromu w celu modyfikowania ciśnienia tętniczego.

Profil lipidowy (niespójne dowody)

Dowody są niespójne. Suksomboon i wsp. odnotowali poprawę zwłaszcza triglicerydów i cholesterolu HDL przy monoterapii chromem [1]. Balk i wsp. nie stwierdzili przekonującej korzyści lipidowej [8]. Asbaghi i wsp. wykazali niewielkie obniżenie cholesterolu całkowitego o −6,7 mg/dL [9]. Wielkości te są znacznie mniejsze i mniej spójne niż efekty ugruntowanych terapii hipolipemizujących. Brak podstaw do stosowania chromu jako środka wpływającego na lipidy.

Masa ciała i skład ciała (słabe dowody)

W metaanalizie badań z pikolinianem chromu stwierdzono istotną statystycznie różnicę masy ciała wynoszącą −1,1 kg (95% CI −1,8 do −0,4; n=489) [15]. Bezwzględna wielkość efektu jest niewielka, a jego znaczenie kliniczne niepewne. W źródle nie podano numeru PMID.

Nowsza metaanaliza u pacjentów z cukrzycą typu 2 nie wykazała istotnych efektów w zakresie:

• zawartości tkanki tłuszczowej: −0,43 punktu procentowego (95% CI −0,94 do 0,09);
• wskaźnika BMI: +0,09 kg/m² (95% CI −0,03 do 0,20);
• obwodu talii: −0,47 cm (95% CI −1,10 do 0,16);
• masy ciała: −0,26 kg (95% CI −0,69 do 0,16).

Analizy podgrup sugerowały możliwe zmniejszenie masy tkanki tłuszczowej u uczestników w wieku co najmniej 55 lat oraz w badaniach z pikolinianem chromu. Wyniki te należy uznać za eksploracyjne (PMID: 37952433) [4]. Wszystkie przedziały ufności obejmują zero, co oznacza, że nie można wykluczyć braku efektu. Chrom nie powinien być traktowany jako suplement redukujący masę ciała.

Zapobieganie cukrzycy i insulinooporności (brak potwierdzenia)

U osób z grup ryzyka cukrzycy wyniki badań randomizowanych są w większości ujemne lub niespójne. W półrocznym badaniu z udziałem 56 uczestników, w którym stosowano pikolinian chromu w dawce 500 lub 1000 µg/dobę, nie stwierdzono poprawy glukozy, insuliny, wrażliwości na insulinę ani profilu lipidowego [14]. W pozyskanym źródle nie podano numeru PMID. Nie ma dowodów, że suplementacja chromem zapobiega rozwojowi cukrzycy.

Wydolność wysiłkowa i przyrost mięśni (brak potwierdzenia)

Dostępne dane nie potwierdzają istotnej poprawy masy mięśniowej, siły ani wyników sportowych. Chromu nie należy traktować jako suplementu anabolicznego ani wiarygodnie modyfikującego skład ciała.

Podsumowanie siły dowodów

Najlepiej udokumentowanym obszarem badań jest gospodarka węglowodanowa w cukrzycy typu 2, ale nawet tu wyniki są niespójne, a wielkość efektu skromna. We wszystkich pozostałych obszarach dowody są słabe, niespójne lub negatywne. Chrom należy traktować jako opcjonalny dodatek, a nie ustalone postępowanie w cukrzycy, redukcji masy ciała, dyslipidemii czy poprawie wyników sportowych.

Dawkowanie Chrom

Poniższa tabela przedstawia dawki stosowane w badaniach, nie zalecenia terapeutyczne. Nie ustalono dawki terapeutycznej chromu w cukrzycy, a stosowanie wysokich dawek powinno odbywać się pod nadzorem lekarza. Wszystkie wartości dotyczą masy chromu elementarnego, a nie masy związku (np. pikolinianu chromu).

Cel stosowania	Dawka dzienna	Forma	Czas przyjmowania
Typowe stosowanie komercyjne (bez wskazań leczniczych)	200–400 µg chromu elementarnego	Najczęściej pikolinian chromu	Brak ustalonego optymalnego czasu; w badaniach – tygodnie do miesięcy
Badania w cukrzycy typu 2 (parametry glikemii)	200–1000 µg (zakres stosowany w badaniach)	Pikolinian, chlorek, nikotynian, drożdże wzbogacone w chrom	Przykładowo 4 miesiące (n=180) [7]; 24 tygodnie (n=137) [7]
Badania u osób z ryzykiem cukrzycy	500 lub 1000 µg	Pikolinian chromu	6 miesięcy (n=56); bez poprawy wskaźników [14]
Masa ciała i skład ciała	Brak jednoznacznie określonej dawki w materiale źródłowym	Pikolinian chromu (badania z różnymi preparatami)	Zróżnicowany; efekty małe lub nieistotne [4][15]
Wydolność wysiłkowa, przyrost mięśni	Nie ustalono	–	Brak potwierdzonej skuteczności

Schemat dawkowania

• Najczęściej badany zakres dawek to 200–1000 µg chromu elementarnego na dobę. W praktyce komercyjnej stosuje się zwykle 200–400 µg na dobę.
• Pikolinian chromu jest formą najlepiej przebadaną. Dostępne dane nie dowodzą jednak jego klinicznej przewagi nad chlorkiem, nikotynianem czy drożdżami wzbogaconymi w chrom.
• Suplement zaleca się przyjmować z posiłkiem, co może zmniejszać dyskomfort żołądkowo-jelitowy. Rozłożenie dawki dobowej na posiłki jest uzasadnione, choć optymalny schemat czasowy nie został ustalony.
• Przy porównywaniu produktów należy sprawdzać, czy etykieta podaje zawartość chromu elementarnego, a nie masę związku chromu.
• Osoby leczone z powodu cukrzycy powinny skonsultować każdą suplementację z lekarzem, a przy łączeniu z lekami przeciwcukrzycowymi monitorować glikemię.

Typowy czas oczekiwania na efekty

Nie ustalono typowego czasu do wystąpienia efektu, ponieważ efekt nie jest spójnie potwierdzony. W badaniu z udziałem 180 osób różnice glikemii na czczo względem placebo obserwowano po 2 i 4 miesiącach przy dawce 1000 µg/dobę [7]. W badaniu z udziałem 137 osób dawka 1000 µg/dobę przez 24 tygodnie nie dała poprawy [7]. Zatem nawet dłuższy okres stosowania nie gwarantuje efektu. Ocena ewentualnych zmian wskaźników glikemii powinna odbywać się w ramach kontroli lekarskiej, z użyciem badań laboratoryjnych, a nie wyłącznie na podstawie samopoczucia.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

Profil bezpieczeństwa

Dane z metaanalizy wskazują, że chrom stosowany w typowych dawkach nie zwiększa wyraźnie liczby zdarzeń niepożądanych w porównaniu z placebo (PMID: 24635480) [1]. Opisywane działania niepożądane obejmują nudności, dyskomfort w jamie brzusznej, bóle głowy, bezsenność, zmiany nastroju oraz reakcje skórne. Dokładne częstości (%) nie są wiarygodnie ustalone, dlatego w niniejszym artykule nie podajemy ich liczbowo.

Rzadkie, poważne zdarzenia

Opisywano pojedyncze przypadki powiązane z wysokimi lub długotrwale stosowanymi dawkami chromu, zwłaszcza pikolinianu chromu. Dotyczyły one ostrego uszkodzenia nerek, uszkodzenia wątroby, zapalenia skóry i zaburzeń hematologicznych. Opisy przypadków nie pozwalają ustalić częstości występowania ani zależności przyczynowej, ale uzasadniają unikanie niepotrzebnych megadawek.

Przeciwwskazania i środki ostrożności

• Choroby nerek, choroby wątroby, niedokrwistość lub uczulenie na chrom – unikać suplementacji lub skonsultować się z lekarzem.
• Jednoczesne stosowanie z insuliną lub lekami obniżającymi glikemię – konieczne monitorowanie stężenia glukozy.
• Chrom sześciowartościowy (Cr(VI)) nie jest akceptowalną formą suplementacyjną.
• Bezpieczeństwo długotrwałego stosowania poza okresem typowych badań nie jest dobrze ustalone.

Ciąża i karmienie piersią

Dane dotyczące bezpieczeństwa suplementacji dawkami farmakologicznymi w ciąży i w okresie laktacji są niewystarczające. Ilości chromu występujące w pożywieniu na ogół nie budzą obaw, ale należy unikać suplementacji wysokimi dawkami, chyba że została zalecona przez lekarza.

Interakcje

Substancja	Rodzaj interakcji	Mechanizm	Zalecenie
Insulina, metformina, pochodne sulfonylomocznika, agoniści receptora GLP-1 i inne leki obniżające glikemię	Farmakodynamiczna (addycyjna)	Sumowanie efektu obniżającego glikemię; możliwe zwiększenie ryzyka hipoglikemii, choć sam chrom zwykle działa umiarkowanie	Monitorować glikemię; nie modyfikować leczenia bez konsultacji z lekarzem
Lewotyroksyna	Farmakokinetyczna (wchłanianie)	Chrom może zmniejszać wchłanianie lewotyroksyny przy jednoczesnym przyjęciu	Zachować odstęp kilku godzin między przyjęciem obu preparatów
Żelazo, wapń, cynk	Możliwa konkurencja o wchłanianie	Minerały mogą konkurować w procesie wchłaniania lub zmieniać zachowanie w przewodzie pokarmowym; znaczenie kliniczne niepewne	Rozważyć rozdzielenie przyjmowania w czasie
Kortykosteroidy	Teoretyczna, farmakodynamiczna	Hipotetyczne działanie zwiększające wrażliwość na insulinę mogłoby przeciwdziałać hiperglikemii wywołanej steroidami; dowody kliniczne niewystarczające	Nie stosować chromu jako sposobu korygowania hiperglikemii posteroidowej; konsultować z lekarzem
Enzymy układu CYP450	Brak ustalonej interakcji	Nie wykazano klinicznie istotnego hamowania ani indukcji CYP450 przez typowe suplementy chromu	Brak szczególnych zaleceń; zachować ogólną ostrożność

Chrom nie powinien zastępować przepisanego leczenia cukrzycy ani służyć do korygowania dawek leków bez kontroli stężenia glukozy.

FAQ

Czy chrom obniża poziom cukru we krwi?

U części osób z cukrzycą typu 2 w badaniach obserwowano niewielkie obniżenie parametrów glikemii. W metaanalizie Suksomboon i wsp. średnia zmiana HbA1c wyniosła −0,55%, a glukozy na czczo −1,15 mmol/L [1]. Wyniki są jednak niespójne, a pojedyncze badanie z udziałem 137 osób nie wykazało poprawy po 24 tygodniach przy 1000 µg/dobę [7]. Nie można zatem przyjąć, że suplement zapewni taki efekt u konkretnej osoby. W materiale badawczym nie potwierdzono zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego dotyczącego tej dawki.

Czy chrom pomaga schudnąć?

Dowody są słabe. Metaanaliza badań z pikolinianem chromu wykazała różnicę masy ciała −1,1 kg (95% CI −1,8 do −0,4; n=489) [15], a w populacji chorych na cukrzycę typu 2 zmiana wyniosła −0,26 kg i nie była istotna statystycznie [4]. Brak zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego dotyczącego redukcji masy ciała w materiale źródłowym. Chromu nie należy traktować jako środka odchudzającego.

Która forma chromu jest najlepsza?

Pikolinian chromu jest najlepiej przebadany, a jego wchłanianie szacuje się na ok. 1,2%, wobec ok. 0,4% dla chlorku chromu [7]. Nie wykazano jednak w bezpośrednich badaniach klinicznych, że wyższe wchłanianie przekłada się na lepsze wyniki kliniczne. Nie ma podstaw, aby jedną formę uznać za optymalną.

Jaką dawkę chromu stosuje się w badaniach?

W badaniach stosowano zwykle 200–1000 µg chromu elementarnego na dobę, a w praktyce komercyjnej typowe dawki wynoszą 200–400 µg na dobę. Nie ustalono dawki terapeutycznej w cukrzycy, a dawki wysokie powinny być stosowane pod nadzorem lekarza. Dawkę należy zawsze rozpatrywać w odniesieniu do chromu elementarnego, a nie masy związku.

Czy chrom można łączyć z lekami na cukrzycę?

Łączenie z insuliną i lekami obniżającymi glikemię wymaga konsultacji z lekarzem i monitorowania glukozy, ponieważ możliwe jest sumowanie efektów i zwiększone ryzyko hipoglikemii. Chrom nie zastępuje leczenia i nie powinien służyć do samodzielnej zmiany dawek leków.

Czy chrom jest bezpieczny w ciąży i podczas karmienia piersią?

Dane dotyczące suplementacji dawkami farmakologicznymi są niewystarczające. Ilości chromu zawarte w żywności na ogół nie budzą zastrzeżeń, ale należy unikać wysokodawkowej suplementacji, chyba że została zalecona przez lekarza. Przy chorobach nerek lub wątroby przed zastosowaniem suplementu również należy zasięgnąć porady lekarskiej, ponieważ opisywano rzadkie przypadki uszkodzenia tych narządów po dużych dawkach.

Źródła

Uwaga: materiał źródłowy nie zawierał pełnych danych bibliograficznych (autorzy, rok, czasopismo) wszystkich pozycji. Zamiast ich uzupełniania z pamięci podano wyłącznie informacje potwierdzone, oznaczając braki skrótem „b.d.” (brak danych). Pozycje oznaczone jako uzupełniające nie służyły do przytaczania danych liczbowych.

1. Suksomboon i wsp. (b.d.). Przegląd systematyczny i metaanaliza skuteczności i bezpieczeństwa suplementacji chromem w cukrzycy (25 badań). Czasopismo: b.d. PMID: 24635480. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24635480/
2. Autorzy: b.d. (b.d.). Metaanaliza zależności dawka–odpowiedź badań randomizowanych: suplementacja chromem, ciśnienie tętnicze i malonodialdehyd u osób z cukrzycą typu 2. Czasopismo: b.d. PMID: 34237387. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34237387/
3. Wang i wsp. (b.d.). Metaanaliza 10 badań randomizowanych (n=509) dotycząca suplementacji chromem. Czasopismo: b.d. PMID: 33783683. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33783683/
4. Autorzy: b.d. (b.d.). Metaanaliza wpływu suplementacji chromem na skład ciała u pacjentów z cukrzycą typu 2. Czasopismo: b.d. PMID: 37952433. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37952433/
5. Autorzy: b.d. (2020). Przegląd systematyczny i metaanaliza z analizą dawka–odpowiedź: suplementacja chromem a kontrola glikemii. Czasopismo: b.d. PMID: 32730903. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32730903/
6. Źródło uzupełniające (nie wykorzystano do przytaczania danych liczbowych). Czasopismo: Wiley Online Library. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1440-1681.13462
7. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements (b.d.). Chromium – Health Professional Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov/factsheets/Chromium-HealthProfessional/ (PMID: nie dotyczy; źródło zawiera m.in. szacunki wchłaniania oraz opisy badań z n=180 i n=137).
8. Balk i wsp. (b.d.). Przegląd systematyczny badań randomizowanych dotyczących wpływu suplementacji chromem na metabolizm glukozy i lipidów. Czasopismo: b.d. PMID: 17519436. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17519436/
9. Asbaghi i wsp. (b.d.). Metaanaliza 13 badań randomizowanych dotycząca suplementacji chromem u osób z cukrzycą lub z podwyższonym ryzykiem jej rozwoju. Czasopismo: b.d. PMID: 27019254. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27019254/
10. Źródło uzupełniające (nie wykorzystano do przytaczania danych liczbowych). PMC3990317. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3990317/
11. Źródło uzupełniające (nie wykorzystano do przytaczania danych liczbowych). Nutrición Hospitalaria, artykuł przeglądowy. https://scielo.isciii.es/pdf/nh/v33n1/26_revision3.pdf
12. Źródło uzupełniające (nie wykorzystano do przytaczania danych liczbowych). PMC5009459. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5009459/
13. Źródło uzupełniające (nie wykorzystano do przytaczania danych liczbowych). Wiley Online Library. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/jcpt.12147
14. Linus Pauling Institute, Oregon State University (b.d.). Chromium – Micronutrient Information Center. https://lpi.oregonstate.edu/mic/minerals/chromium (PMID: nie dotyczy; źródło opisuje sześciomiesięczne badanie u 56 osób z grup ryzyka cukrzycy).
15. Autorzy: b.d. (b.d.). Chromium picolinate for reducing body weight: meta-analysis of randomized trials. University of Manchester Research Explorer. PMID: b.d. https://research.manchester.ac.uk/en/publications/chromium-picolinate-for-reducing-body-weight-meta-analysis-of-ran/