Gotu kola — właściwości, działanie i dawkowanie

TL;DR

Gotu kola (Centella asiatica), znana też jako wąkrotka azjatycka, to roślina stosowana od wieków w medycynie ajurwedyjskiej i tradycyjnej medycynie azjatyckiej. Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem ekstraktów standaryzowanych na triterpeny (TTFCA, TECA) jest wsparcie mikrokrążenia w przewlekłej niewydolności żylnej oraz gojenie ran. Typowe dawki w badaniach klinicznych to 60–180 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie przez 4–8 tygodni. Roślina jest ogólnie dobrze tolerowana, ale opisano pojedyncze przypadki hepatotoksyczności, dlatego osoby z chorobami wątroby powinny zachować ostrożność.

Czym jest Gotu kola?

Gotu kola to potoczna nazwa rośliny Centella asiatica (L.) Urban (synonim: Hydrocotyle asiatica Linn.) z rodziny selerowatych (Apiaceae). W języku polskim funkcjonuje pod nazwą wąkrotka azjatycka, w tradycji ajurwedyjskiej znana jest jako Mandukaparni lub Brahmi (uwaga: nazwa „Brahmi" bywa też używana dla Bacopa monnieri — to jednak inna roślina). W krajach anglojęzycznych używane są również określenia Indian Pennywort i Tiger grass.

Roślina występuje naturalnie w ciepłych, wilgotnych regionach tropikalnych i subtropikalnych — w Indiach, Sri Lance, Bangladeszu, Indonezji, Malezji, Chinach, Iranie, Papui-Nowej Gwinei, północnej Australii oraz w niektórych regionach Afryki. Surowcem zielarskim jest ziele (cała roślina nadziemna) lub liście, z których pozyskuje się ekstrakty suche oraz frakcje triterpenowe. Pierwsze udokumentowane kliniczne zastosowanie Centella asiatica w leczeniu zmian skórnych pochodzi z 1887 roku, a izolacja azjatykozydu jako głównego aktywnego składnika została opisana w 1940 roku przez Bomtempa. W Europie produkty lecznicze zawierające ekstrakt triterpenowy z Centella asiatica są dopuszczone do stosowania zewnętrznego od 1968 roku, a tabletki doustne (Madecassol®) — od 1969 roku w wybranych krajach (Belgia, Francja, Grecja, Włochy, Portugalia).

Jak działa Gotu kola?

Aktywność biologiczna gotu koli wynika głównie z obecności pentacyklicznych triterpenów — azjatykozydu (asiaticoside), madekasozydu (madecassoside) oraz ich aglikonów: kwasu azjatykowego (asiatic acid) i kwasu madekasowego (madecassic acid). Cała roślina zawiera do 8% saponin triterpenowych. Oprócz triterpenów rośłina dostarcza flawonoidów (kwercetyna, kemferol i ich glikozydy), pochodnych kwasu chinowego oraz witamin (A, C, E, K).

Najlepiej opisanym mechanizmem jest modulacja syntezy kolagenu i przebudowa macierzy zewnątrzkomórkowej. Triterpeny z Centella asiatica aktywują fibroblasty w ścianie żylnej i tkance łącznej, co przekłada się na poprawę struktury i wytrzymałości kolagenu. W badaniach ekspresji genów wykazano wpływ TECA (tytrowanego ekstraktu Centella asiatica) na geny zaangażowane w angiogenezę, przebudowę macierzy zewnątrzkomórkowej oraz czynniki wzrostu. Dodatkowo opisano działanie przeciwzapalne, antyoksydacyjne oraz wsparcie funkcji mitochondriów. W modelach przedklinicznych obserwowano też efekty neuroprotekcyjne — m.in. u myszy z modelem choroby Alzheimera ekstrakt podawany w dawce 2,5 g/kg/dzień przez 8 miesięcy obniżał poziom β-amyloidu (Aβ-40 i Aβ-42).

Z punktu widzenia farmakokinetyki istotne jest, że glikozydy (azjatykozyd, madekasozyd) są słabo wchłaniane w przewodzie pokarmowym. W jelicie człowieka są jednak hydrolizowane przez β-glikozydazę do aglikonów (kwasu azjatykowego i kwasu madekasowego), które uważa się za rzeczywistą formę aktywną biologicznie. Ponad 50% podanej dawki jest odzyskiwane jako aglikony w kale w ciągu 24–48 godzin. Co ciekawe, biodostępność zależy od formy ekstraktu — w badaniach standaryzowany ekstrakt ECa 233 dawał ok. 2-krotnie wyższe AUC madekasozydu niż czysty związek, prawdopodobnie dzięki obecności innych składników roślinnych modulujących wchłanianie.

Właściwości i efekty

Wsparcie mikrokrążenia i przewlekła niewydolność żylna (CVI)

To najlepiej udokumentowane zastosowanie gotu koli. Systematyczny przegląd ośmiu randomizowanych badań klinicznych (RCT) wykazał, że standaryzowany ekstrakt TTFCA poprawiał parametry mikrokrążenia: przezskórne ciśnienie parcjalne CO₂ i O₂, tempo narastania obrzęku okolicy kostki oraz odpowiedź żylno-tętniczkową. Stwierdzono statystycznie istotny efekt na obrzęk kostki po 8 tygodniach leczenia (MD −0,84; 95% CI −0,94 do −0,74) oraz po 4 tygodniach (MD −0,77; 95% CI −0,78 do −0,76). Należy jednak zauważyć ograniczenia metodologiczne — adekwatna generacja sekwencji randomizacji była opisana tylko w dwóch z ośmiu badań, co przekłada się na umiarkowaną siłę dowodów.

Gojenie ran i regeneracja skóry

Cztery badania kliniczne objęte przeglądem systematycznym wykazały korzystny wpływ ekstraktów Centella asiatica na: skurcz rany i ziarninowanie, czas gojenia, reepitelializację, redukcję rumienia i ogólny wygląd rany. Mechanizm wiąże się z poprawą syntezy kolagenu oraz wsparciem mikrokrążenia w obrębie tkanki gojącej. Dowody są umiarkowane — wskazują na efekt biologiczny, ale wymagają potwierdzenia w większych, dobrze zaślepionych próbach.

Trądzik (głównie zastosowania miejscowe)

Meta-analiza wykazała łączną średnią różnicę −0,54 (95% CI: −0,67 do −0,41) w liczbie zmian trądzikowych na korzyść preparatów z Centella asiatica. Działania niepożądane były minimalne — głównie łagodne podrażnienie skóry i zaczerwienienie. Autorzy zwracają jednak uwagę na umiarkowaną heterogeniczność badań i ograniczone wielkości prób, co oznacza, że potrzebne są kolejne wysokiej jakości RCT.

Funkcje poznawcze i pamięć

Pomimo intensywnego marketingu w tym obszarze, dowody u ludzi są ograniczone. W eksploracyjnym badaniu klinicznym 99 pacjentów z poudarowymi zaburzeniami poznawczymi otrzymywało ekstrakt Centella asiatica (750 lub 1000 mg/dzień) lub kwas foliowy (3 mg/dzień) przez 6 tygodni. Poprawa wyników w skali MoCA-Indonesia była obserwowana w obu grupach, a jedynie w pamięci opóźnionego przypominania ekstrakt wypadł istotnie lepiej. W innych domenach (funkcje wykonawcze, uwaga, język, abstrakcja, orientacja) różnic nie stwierdzono. Brak jest wiarygodnych badań sugerujących korzyści u osób z demencją. Można więc powiedzieć, że gotu kola może wspierać niektóre aspekty funkcji poznawczych, ale dowody są wstępne.

Lęk i nastrój

Pojedyncze, małe badanie podwójnie zaślepione, kontrolowane placebo (Bradwejn et al., 2000), oceniało wpływ gotu koli na akustyczną odpowiedź startle u zdrowych osób. To zbyt mało, aby wyciągać wnioski kliniczne — dowody są bardzo wstępne.

Choroby neurodegeneracyjne

Kwas azjatykowy i azjatykozyd w modelach przedklinicznych wykazują aktywność wobec choroby Alzheimera, choroby Parkinsona, niedokrwienia mózgu oraz włóknienia. Wszystkie te efekty pozostają jednak na poziomie badań na zwierzętach i in vitro — brak rzetelnych danych klinicznych potwierdzających ich znaczenie u ludzi.

Twierdzenia bez wystarczających dowodów

Marketingowe deklaracje takie jak „spalanie tłuszczu", „detoksykacja", „wzmocnienie odporności" czy zastosowanie w chorobach autoimmunologicznych nie są poparte solidnymi danymi klinicznymi i należy je traktować ostrożnie.

Dawkowanie Gotu kola

Dawkowanie zależy od formy preparatu i wskazania. Najwięcej danych klinicznych dotyczy standaryzowanych ekstraktów triterpenowych (TTFCA, TECA), zawierających ok. 40% azjatykozydu i 60% aglikonów (kwasu azjatykowego i madekasowego).

Wskazanie	Dawka	Czas stosowania
Przewlekła niewydolność żylna	60–180 mg/dzień TTFCA, w 3 dawkach podzielonych	4–8 tygodni
Obrzęk żylny kończyn	120–180 mg/dzień TTFCA	4–8 tygodni
Wsparcie funkcji poznawczych (po udarze)	750–1000 mg/dzień ekstraktu	≥6 tygodni
Stosowanie tradycyjne (suplementy)	300–600 mg ekstraktu suchego dziennie lub ~600 mg suszonych liści	regularne

Wyższe dawki ekstraktu (np. 180 mg/dzień TTFCA) są skuteczniejsze dla parametrów mikrokrążenia niż 60 mg, ale różnica zaznacza się głównie po dłuższym okresie stosowania. Dla efektów żylnych pierwsze zauważalne zmiany pojawiają się zwykle po 4–8 tygodniach regularnego stosowania, w przypadku gojenia ran — w skali kilku tygodni, a dla potencjalnych efektów poznawczych — przypuszczalnie powyżej 6 tygodni (dane niepewne).

Przy wyborze suplementu warto zwracać uwagę na standaryzację: - standaryzacja na 10–20% triterpenów lub 20% azjatykozydów to typowy poziom dla suplementów diety, - standaryzowany ekstrakt ECa 233 zawiera ≥80% glikozydów triterpenowych w stosunku madekasozyd:azjatykozyd 1,5:1, - preparaty TECA/TTFCA stosowane w badaniach klinicznych mają ściśle określony skład triterpenów.

Brak wystarczających danych, by różnicować dawkowanie według płci, wieku czy poziomu aktywności fizycznej.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

Gotu kola w typowych dawkach jest ogólnie dobrze tolerowana. W badaniach z udziałem zdrowych ochotników (Songvut et al.) doustne dawki 250 mg i 500 mg dziennie były bezpieczne, a obserwowane zdarzenia niepożądane miały charakter łagodny lub umiarkowany.

W badaniach klinicznych częstość zdarzeń niepożądanych w grupie Centella asiatica (31%, 19/61) była porównywalna z placebo (27,3%, 9/33). Najczęściej raportowane działania niepożądane to:

• dolegliwości żołądkowo-jelitowe (kolka, ból brzucha, nudności, wzdęcia),
• zaparcia,
• świąd skóry (głównie przy stosowaniu zewnętrznym),
• rzadko — nudności na tyle nasilone, że wymagały odstawienia preparatu.

Hepatotoksyczność — istotne zastrzeżenie. Opisano pojedyncze przypadki uszkodzenia wątroby związane ze spożyciem Centella asiatica (Jorge & Jorge, 2005). Choć są to rzadkie zdarzenia, osoby z chorobami wątroby, podwyższonymi enzymami wątrobowymi lub przyjmujące leki hepatotoksyczne powinny skonsultować stosowanie z lekarzem.

Grupy wymagające ostrożności lub unikania: - Ciąża i karmienie piersią — brak wystarczających danych dotyczących bezpieczeństwa; tradycyjnie stosowanie odradza się. - Dzieci — brak danych klinicznych. - Choroby wątroby — ryzyko hepatotoksyczności. - Planowane zabiegi chirurgiczne — zaleca się odstawienie co najmniej 2 tygodnie przed planowaną operacją z uwagi na potencjalne działanie sedatywne.

Bezpieczeństwo długoterminowe (powyżej 3 miesięcy) nie jest dobrze udokumentowane — większość RCT trwała 4–12 tygodni. Tradycyjnie zaleca się stosowanie w cyklach (np. do 3 miesięcy z przerwą).

Interakcje

Dane na temat interakcji Centella asiatica z lekami u ludzi są ograniczone i w dużej mierze teoretyczne lub oparte na badaniach przedklinicznych.

Potencjalne interakcje z lekami: - Leki sedatywne (benzodiazepiny, barbiturany), alkohol — możliwe nasilenie działania uspokajającego (na podstawie obserwacji efektów GABA-ergicznych w badaniach przedklinicznych). - Leki hepatotoksyczne (np. paracetamol w wysokich dawkach, niektóre statyny, metotreksat) — ostrożność ze względu na opisane przypadki hepatotoksyczności samej Centella asiatica. - Leki przeciwcukrzycowe i hipoglikemizujące — możliwy efekt addytywny (dane przedkliniczne, dane kliniczne niepewne).

Z innymi suplementami: - Połączenia z roślinnymi flebotonikami (diosmina, hesperydyna, ruszczyk kolczasty) wykazują farmakologiczną racjonalność w niewydolności żylnej, jednak brak rygorystycznych badań porównawczych. - W tradycyjnych preparatach gotu kola łączona jest z magnezem, witaminami z grupy B i innymi roślinami adaptogennymi — interakcje farmakokinetyczne nie są dobrze przebadane.

Wpływ na enzymy CYP450: brak wystarczających danych u ludzi, aby rzetelnie ocenić potencjał interakcji metabolicznych.

Z żywnością: brak udokumentowanych istotnych interakcji.

Status regulacyjny EFSA: Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności nie zatwierdził żadnych oświadczeń zdrowotnych (health claims) dla Centella asiatica. W procesie oceny aplikacje dotyczące tego składnika zostały odrzucone z powodu niewystarczającej charakterystyki substancji aktywnej i braku jednoznacznych dowodów u ludzi. Surowiec roślinny (liście, łodyga, kwiat) nie podlega regulacjom Novel Food, ale niektóre wysoce skoncentrowane ekstrakty mogą wymagać indywidualnej oceny.

FAQ

Po jakim czasie widać efekty stosowania gotu koli?

W badaniach nad mikrokrążeniem i niewydolnością żylną pierwsze zauważalne zmiany parametrów (obrzęk, mikrokrążenie skórne) obserwowano po 4–8 tygodniach codziennego stosowania standaryzowanego ekstraktu. W przypadku potencjalnego wsparcia funkcji poznawczych dane sugerują, że efekty mogą wymagać co najmniej 6 tygodni. Gotu kola nie działa „od pierwszej dawki" — to składnik wymagający regularności.

Czy gotu kola i Brahmi to to samo?

Nazwa „Brahmi" w tradycji ajurwedyjskiej bywa używana zarówno dla Centella asiatica (gotu kola, Mandukaparni), jak i dla Bacopa monnieri (bakopa drobnolistna). To jednak dwie różne rośliny o odmiennym profilu fitochemicznym i działaniu. Bakopa zawiera bakozydy i jest częściej kojarzona ze wsparciem pamięci, podczas gdy gotu kola dostarcza triterpenów oddziałujących głównie na tkankę łączną i mikrokrążenie. Przy zakupie warto sprawdzić nazwę łacińską na etykiecie.

Jaka standaryzacja ekstraktu jest najlepsza?

Najlepiej przebadane klinicznie są ekstrakty TTFCA i TECA (zawierające ok. 40% azjatykozydu i 60% aglikonów triterpenowych) oraz ECa 233 (≥80% glikozydów triterpenowych). W suplementach diety typowo spotyka się standaryzację na 10–20% triterpenów lub 20% azjatykozydów. Im wyższa i lepiej opisana standaryzacja, tym łatwiej powtórzyć dawki stosowane w badaniach.

Czy gotu kolę można stosować przewlekle?

Większość badań klinicznych obejmowała okres 4–12 tygodni, dlatego dane dotyczące bezpieczeństwa stosowania powyżej 3 miesięcy są ograniczone. Tradycyjne źródła sugerują stosowanie w cyklach (np. 2–3 miesiące z przerwą 4–6 tygodni). Osoby przyjmujące preparat dłużej powinny okresowo monitorować parametry wątrobowe ze względu na opisane (rzadkie) przypadki hepatotoksyczności.

Czy gotu kola pomaga na cellulit i zmiany skórne?

Dowody na wpływ gotu koli na cellulit są wstępne i opierają się głównie na mechanizmach związanych z mikrokrążeniem i syntezą kolagenu. Lepiej udokumentowane jest działanie wspierające gojenie ran oraz potencjalne zmniejszanie liczby zmian trądzikowych przy stosowaniu miejscowym. W przypadku cellulitu brak jednoznacznych RCT potwierdzających efekt kliniczny.

Czy mogę łączyć gotu kolę z kawą lub innymi stymulantami?

Brak udokumentowanych istotnych interakcji z kofeiną na poziomie klinicznym. Tradycyjnie gotu kola jest jednak postrzegana raczej jako roślina o łagodnym działaniu uspokajającym, co teoretycznie mogłoby częściowo równoważyć efekty stymulantów. Nie ma jednak rzetelnych danych, które pozwalałyby na precyzyjne zalecenia dotyczące takich kombinacji.

Źródła

1. Chong NJ, Aziz Z. (2013). A Systematic Review on the Chemical Constituents of Centella asiatica. Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences.
2. Bradwejn J, Zhou Y, Koszycki D, Shlik J. (2000). A double-blind, placebo-controlled study on the effects of Gotu Kola (Centella asiatica) on acoustic startle response in healthy subjects. J Clin Psychopharmacol 20(6): 680–684.
3. Jorge OA, Jorge AD. (2005). Hepatotoxicity associated with the ingestion of Centella asiatica. Rev Esp Enferm Dig 97(2): 115–124.
4. Songvut P, Chariyavilaskul P, Tantisira MH, Khemawoot P. (2019). Safety and pharmacokinetics of standardized extract of Centella asiatica (ECa 233) capsules in healthy Thai volunteers. Planta Medica.
5. Chong NJ, Aziz Z. (2013). A systematic review of the efficacy of Centella asiatica for improvement of the signs and symptoms of chronic venous insufficiency. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine.
6. Arribas-López E, Zand N, Ojo O, Snowden MJ, Kochhar T. (2022). The effect of Centella asiatica on wound healing and its clinical applications: a systematic review. Nutrients 14(8): 1605.
7. Sun B et al. (2020). Therapeutic potential of Centella asiatica and its triterpenes: A review. Frontiers in Pharmacology.
8. European Medicines Agency. Community herbal monograph on Centella asiatica (L.) Urban, herba.
9. Coldren CD et al. (2003). Gene expression changes in the human fibroblast induced by Centella asiatica triterpenoids. Planta Medica 69(8): 725–732.
10. Dhanasekaran M et al. (2009). Centella asiatica extract selectively decreases amyloid β levels in hippocampus of Alzheimer's disease animal model. Phytotherapy Research 23(1): 14–19.