PQQ — właściwości, działanie i dawkowanie

TL;DR

PQQ (pirolochinolinochinon) to redoks-aktywny związek chinonowy badany pod kątem wpływu na biogenezę mitochondriów i funkcje poznawcze. Standardowa dawka w badaniach klinicznych wynosi 20 mg dziennie, najczęściej w formie soli disodowej (BioPQQ™). Najbardziej obiecujące dane dotyczą funkcji poznawczych u osób po 40. roku życia po 8–12 tygodniach suplementacji, jednak dowody są ograniczone i pochodzą głównie z badań finansowanych przez producenta. Profil bezpieczeństwa przy dawkach do 20 mg/dzień jest dobry, choć dane długoterminowe są skąpe.

Czym jest PQQ?

PQQ, czyli pirolochinolinochinon (ang. pyrroloquinoline quinone), to małocząsteczkowy, aromatyczny związek tricykliczny z grupy o-chinonów. Został zidentyfikowany w 1979 roku jako kofaktor redoks dehydrogenaz bakteryjnych. Jego status jako witaminy u ssaków pozostaje przedmiotem dyskusji — dotychczas nie wykazano, by PQQ pełnił rolę kofaktora enzymatycznego w tkankach ludzkich, choć jego aktywność biologiczna jest dokumentowana. Wzór sumaryczny formy kwasowej to C₁₄H₆N₂O₈, a najczęściej stosowana w suplementach sól disodowa ma numer CAS 72909-34-3.

PQQ występuje śladowo w wielu produktach spożywczych — szczególnie w pietruszce, zielonej herbacie, papryce, kiwi, papai, natto (fermentowanej soi), szpinaku, kakao i mleku matki (140–180 ng/mL). W żywności roślinnej stężenia sięgają około 30 ng/g świeżej masy. Synonimy obejmują nazwę historyczną methoxatin oraz handlowe BioPQQ™ i MGCPQQ® (Mitsubishi Gas Chemical). Forma suplementacyjna powstaje głównie poprzez fermentację bakteryjną (np. Hyphomicrobium denitrificans) i oczyszczanie do czystości ok. 99%. PQQ nie ma historii w medycynie tradycyjnej — jest składnikiem stosunkowo nowym, badanym intensywnie dopiero od początku lat 2010.

Jak działa PQQ?

Główny postulowany mechanizm działania PQQ dotyczy wsparcia mitochondriów — organelli odpowiedzialnych za produkcję energii komórkowej (ATP). PQQ aktywuje szlak sygnałowy CREB/PGC-1α: powoduje fosforylację białka CREB, co prowadzi do zwiększonej ekspresji PGC-1α — koaktywatora transkrypcji uznawanego za główny regulator biogenezy mitochondrialnej, czyli procesu tworzenia nowych mitochondriów. Następnie aktywowane są czynniki jądrowe NRF-1 i NRF-2 oraz mitochondrialny czynnik transkrypcyjny Tfam, regulujące ekspresję genów mitochondrialnych.

W badaniach komórkowych PQQ zwiększał komórkowe poziomy NAD⁺, co prowadzi do aktywacji szlaku SIRT1/PGC-1α — kolejnej drogi wpływu na biogenezę mitochondrialną. Drugim istotnym aspektem jest aktywność redoks: PQQ jest 100–1000 razy bardziej wydajny w cyklach redoks niż askorbinian (witamina C) i może przejść tysiące cykli redukcyjno-oksydacyjnych bez degradacji. Tę zdolność wykorzystuje jako antyoksydant w środowisku komórkowym, neutralizując nadmiar reaktywnych form tlenu.

Dane farmakokinetyczne wskazują, że wchłanianie PQQ z przewodu pokarmowego wynosi ok. 62%, a wydalanie nerkowe sięga 81% w ciągu 24 godzin — profil zbliżony do witamin z grupy B. Maksymalne stężenia w surowicy (ok. 10 nM) odnotowano po jednorazowej dawce 0,2 mg/kg masy ciała soli disodowej. PQQ nie wykazuje akumulacji w organizmie. W obecności kwasu askorbinowego, NADPH lub glutationu PQQ ulega odwracalnej redukcji do PQQH₂ (chinolu), a w reakcji z aminokwasami może tworzyć imidazolopirolochinolinę (IPQ) — metabolit o własnej aktywności biologicznej.

Właściwości i efekty

Funkcje poznawcze i pamięć

To obszar z najbardziej spójnymi danymi klinicznymi. W podwójnie zaślepionym, kontrolowanym placebo badaniu RCT (Itoh et al., 2016) przy dawce 20 mg/dzień przez 12 tygodni zaobserwowano poprawę w testach pamięci złożonej i pamięci werbalnej u osób w wieku 41–65 lat. U młodszych dorosłych (20–40 lat) odnotowano poprawę w obszarze elastyczności poznawczej, szybkości przetwarzania i szybkości wykonania już po 8 tygodniach. Inne RCT na grupie 71 osób w wieku 40–70 lat również wskazywało na korzystny wpływ tej samej dawki na funkcje poznawcze w porównaniu z placebo.

Siła dowodów: umiarkowana, ale z istotnymi zastrzeżeniami. Większość kluczowych badań finansowana była przez Mitsubishi Gas Chemical Company — producenta BioPQQ™. Brak niezależnych replikacji w innych ośrodkach osłabia wagę dowodów. Można powiedzieć, że PQQ może wspierać funkcje poznawcze, szczególnie u osób powyżej 40. roku życia, ale pełna ocena wymaga dalszych, niezależnych badań.

Biogeneza mitochondriów i metabolizm energetyczny

W RCT z udziałem 23 mężczyzn (20 mg/dzień PQQ vs. placebo) zaobserwowano znaczący wzrost poziomu białka PGC-1α — markera biogenezy mitochondrialnej — po okresie treningu wytrzymałościowego. Jednocześnie nie odnotowano różnic w wydolności tlenowej (VO₂peak) ani w składzie ciała między grupami. Oznacza to, że marker biochemiczny wzrasta, ale nie przekłada się to na mierzalne efekty wydolnościowe.

Siła dowodów: słaba na poziomie efektów funkcjonalnych u ludzi. Dane wskazują, że PQQ wpływa na szlaki molekularne związane z mitochondriami, ale przełożenie na praktyczne korzyści (więcej energii, lepsza wydolność) nie zostało potwierdzone w RCT.

Łagodne zaburzenia poznawcze (MCI)

W małym RCT (n=34) z kombinacją wodoru cząsteczkowego i PQQ zaobserwowano znaczący wzrost BDNF (czynnika neurotroficznego pochodzenia mózgowego) w surowicy oraz poprawę w domenie orientacji w skali ADAS-Cog po 6 tygodniach. Saturacja tlenowa mózgu wzrosła z 48,4% do 52,8%. Jednak ze względu na małą próbę i fakt, że stosowano kombinację z wodorem (nie sam PQQ), wyników nie można jednoznacznie przypisać samemu PQQ.

Siła dowodów: wstępna. Dane są obiecujące, ale wymagają potwierdzenia w większych badaniach z monoterapią PQQ.

Stan zapalny i markery oksydacyjne

Badanie Harris et al. (2013) na 10 osobach (krzyżowe, 0,2–0,3 mg/kg PQQ) sugerowało wpływ na markery zapalne (CRP, IL-6) i potencjał antyoksydacyjny. Bardzo mała próba i pilotażowy charakter badania nie pozwalają na wyciąganie mocnych wniosków.

Siła dowodów: słaba. Brak jednoznacznych danych klinicznych.

Neuroprotekcja, choroba Parkinsona, układ sercowo-naczyniowy

Istnieją dane przedkliniczne (modele zwierzęce, hodowle komórkowe) wskazujące, że PQQ może chronić neurony dopaminergiczne w modelach Parkinsona indukowanych rotenonem oraz wpływać na profil lipidowy. Brak jednak RCT u pacjentów z chorobami neurodegeneracyjnymi czy sercowo-naczyniowymi. Twierdzenia marketingowe o "witaminie długowieczności" czy "zapobieganiu chorobom" nie znajdują potwierdzenia w wysokiej jakości badaniach klinicznych.

Siła dowodów: niewystarczająca u ludzi.

Dawkowanie PQQ

Standardowa dawka kliniczna: 20 mg/dzień. Jest to dawka stosowana w większości RCT dotyczących funkcji poznawczych i biogenezy mitochondrialnej. Zakres dawek badanych klinicznie obejmuje 5–60 mg/dzień, a niektóre badania toksykologiczne i oceny bezpieczeństwa obejmowały do 100 mg/dzień przez 24 tygodnie.

EFSA w toku oceny soli disodowej PQQ jako Novel Food rozpatrywała maksymalny proponowany poziom spożycia 20 mg/dzień (0,29 mg/kg masy ciała dla osoby 70 kg) dla zdrowych osób dorosłych. Dawki przekraczające ten poziom nie wykazały dodatkowych korzyści w badaniach klinicznych.

Czas stosowania: Efekty mają charakter kumulatywny. W badaniach poprawę funkcji poznawczych obserwowano: - po 8 tygodniach u młodszych dorosłych (20–40 lat), - po 12 tygodniach u osób w wieku 41–65 lat.

Forma: Najczęściej spotykaną i najlepiej przebadaną formą jest sól disodowa (BioPQQ™/MGCPQQ®) o czystości 99%. Brak wystarczających danych porównawczych dla form liposomalnych czy alternatywnych.

Pora przyjmowania: PQQ często łączy się z koenzymem Q10 (200–300 mg ubichinolu) i przyjmuje rano z posiłkiem zawierającym tłuszcz, co poprawia wchłanianie towarzyszącego CoQ10.

Bezpieczeństwo i skutki uboczne

W badaniach klinicznych przy dawkach do 20 mg/dzień przez 12 tygodni nie odnotowano istotnych zdarzeń niepożądanych. W szerszej analizie 12 badań klinicznych z dawkami do 100 mg/dzień przez okres do 24 tygodni nie zidentyfikowano poważnych sygnałów bezpieczeństwa, choć badania te nie były projektowane pod kątem oceny funkcji nerek.

Sygnał bezpieczeństwa — wysokie dawki w badaniach na zwierzętach: W toksykologicznych badaniach na szczurach przy bardzo wysokich dawkach obserwowano krystalizację składnika w moczu, zmiany histopatologiczne w nerkach (atrofia kanalików, zmiany bazofilne) oraz wzrost masy nerek. Wskazuje to na potencjalne działanie nefrotoksyczne przy znacznie przekroczonych dawkach. Doustna LD50 dla soli disodowej wynosi 1000–2000 mg/kg u samców szczurów i 500–1000 mg/kg u samic. NOAEL (poziom braku obserwowanego niepożądanego efektu) ustalono na 100 mg/kg masy ciała/dzień u szczurów w badaniu 13-tygodniowym.

Genotoksyczność: Test Amesa dał wynik ujemny. Słabo dodatnie wyniki w testach in vitro na fibroblastach chomika nie potwierdziły się w testach in vivo (test mikrojąder u myszy do 2000 mg/kg) ani w teście na ludzkich limfocytach. PQQ uznano za nieposiadający aktywności genotoksycznej in vivo.

Możliwe efekty uboczne: Zgłoszono ciemnozielone zabarwienie stolca przy wyższych dawkach (efekt kosmetyczny, niegroźny).

Grupy ryzyka — należy unikać lub skonsultować z lekarzem: - kobiety w ciąży i karmiące piersią (EFSA wyłącza tę grupę z proponowanej populacji docelowej), - dzieci i młodzież (brak danych), - osoby z zaburzeniami funkcji nerek (ostrożność ze względu na drogę wydalania i sygnały z badań na zwierzętach), - osoby przyjmujące leki przewlekłe — konsultacja z lekarzem.

Dane długoterminowe (powyżej 6 miesięcy) u ludzi są skąpe.

Interakcje

Z lekami: Brak udokumentowanych interakcji w literaturze. Brak danych dotyczących wpływu na enzymy CYP450 — nie oznacza to braku interakcji, lecz brak badań w tym zakresie.

Z suplementami: - Koenzym Q10 (ubichinol): Najczęściej opisywana kombinacja. Łączenie 20 mg PQQ z 200–300 mg CoQ10 jest sugerowane jako synergistyczne dla bioenergetyki mitochondrialnej, choć dowody na rzeczywistą synergię u ludzi pochodzą głównie z badań sponsora. - Brak udokumentowanych negatywnych interakcji z innymi suplementami.

Z żywnością: Zaleca się przyjmowanie z posiłkiem zawierającym tłuszcz, szczególnie przy łączeniu z CoQ10 (rozpuszczalność tłuszczowa CoQ10).

W przypadku braku jednoznacznych danych — przy stosowaniu leków przewlekłych zalecana jest konsultacja z lekarzem lub farmaceutą.

FAQ

Po jakim czasie można zauważyć efekty stosowania PQQ?

W badaniach klinicznych poprawę w testach poznawczych obserwowano po 8 tygodniach u młodszych dorosłych (20–40 lat) i po 12 tygodniach u osób w wieku 41–65 lat. Markery biochemiczne związane z biogenezą mitochondrialną zmieniają się po ok. 6 tygodniach. PQQ nie ma istotnego działania ostrego — efekty mają charakter kumulatywny i wymagają regularnej suplementacji przez co najmniej 2–3 miesiące.

Czy PQQ można łączyć z koenzymem Q10?

Tak — to najczęściej rekomendowana i najlepiej przebadana kombinacja. Sugeruje się synergistyczne działanie obu składników w kontekście funkcji mitochondrialnych: PQQ ma wspierać tworzenie nowych mitochondriów, a CoQ10 — produkcję ATP w istniejących. Standardowe dawkowanie to 20 mg PQQ z 100–300 mg ubichinolu. Należy pamiętać, że dane o samej synergii pochodzą głównie od producenta surowca.

Czy PQQ jest witaminą?

Status PQQ jako witaminy pozostaje sporny w środowisku naukowym. Choć początkowo proponowano taką klasyfikację, nie wykazano, by PQQ pełnił funkcję kofaktora enzymatycznego w tkankach ludzkich (w przeciwieństwie do bakterii). Aktualnie traktowany jest jako bioaktywny składnik diety o właściwościach redoks i sygnałowych, a nie klasyczna witamina.

Czy PQQ jest bezpieczny przy długotrwałym stosowaniu?

Dane kliniczne obejmują okres do 24 tygodni i nie wskazują na istotne problemy bezpieczeństwa przy dawkach do 20 mg/dzień. Brak jest jednak badań długoterminowych (powyżej roku) u ludzi. Sygnały o nefrotoksyczności przy bardzo wysokich dawkach pochodzą z badań na zwierzętach przy dawkach wielokrotnie przekraczających suplementacyjne. Osoby z chorobami nerek powinny zachować ostrożność i skonsultować się z lekarzem.

Czy istnieje różnica między BioPQQ™ a innymi formami PQQ?

BioPQQ™ (sól disodowa, MGCPQQ®) to forma stosowana w większości badań klinicznych i obecnie najlepiej udokumentowana. Inne formy PQQ na rynku zwykle również są solami disodowymi, ale nie zostały bezpośrednio porównane w RCT. Z punktu widzenia jakości warto zwracać uwagę na czystość surowca (ok. 99%) i wiarygodność producenta.

Czy PQQ poprawia poziom energii i redukuje zmęczenie?

Pomimo częstych deklaracji marketingowych, brak jest mocnych dowodów klinicznych na to, że PQQ subiektywnie zwiększa poziom energii lub redukuje zmęczenie u zdrowych osób. Badania pokazują wpływ na markery biochemiczne (PGC-1α), ale nie na wydolność tlenową ani odczuwane zmęczenie. Twierdzenia o "wzroście energii" należy traktować ostrożnie.

Źródła

1. Chowanadisai W., et al. (2010). Pyrroloquinoline quinone stimulates mitochondrial biogenesis through cAMP response element-binding protein phosphorylation and increased PGC-1α expression. Journal of Biological Chemistry, 285(1):142–152. [DOI: 10.1074/jbc.M109.030130]
2. Itoh Y., et al. (2016). Effect of the antioxidant supplement pyrroloquinoline quinone disodium salt (BioPQQ™) on cognitive functions. Advances in Experimental Medicine and Biology, 876:319–325. [DOI: 10.1007/978-1-4939-3023-4_40]
3. Harris C.B., et al. (2013). Dietary pyrroloquinoline quinone (PQQ) alters indicators of inflammation and mitochondrial-related metabolism in human subjects. Journal of Nutritional Biochemistry, 24(12):2076–2084. [DOI: 10.1016/j.jnutbio.2013.07.008]
4. Hwang P.S., et al. (2020). Effects of pyrroloquinoline quinone (PQQ) supplementation on aerobic exercise performance and indices of mitochondrial biogenesis in untrained men. Journal of the American College of Nutrition, 39(6):547–556. [DOI: 10.1080/07315724.2019.1705203]
5. Nakano M., et al. (2012). Effects of oral supplementation with pyrroloquinoline quinone on stress, fatigue, and sleep. Functional Foods in Health and Disease, 2(8):307–324.
6. EFSA NDA Panel (2018). Safety of pyrroloquinoline quinone disodium salt as a novel food. EFSA Journal, 16(11):5446.
7. Liang C., et al. (2015). Pyrroloquinoline quinone protects against rotenone-induced parkinsonism via the SIRT1/PGC-1α pathway. Acta Pharmacologica Sinica (model zwierzęcy).
8. Nakano M., et al. (2009). Acute and subchronic toxicity studies of pyrroloquinoline quinone disodium salt (BioPQQ™) in rats. Regulatory Toxicology and Pharmacology, 55(3):378–384.